Vönduð hönnun er ábyrg uppbygging

Af gefnu tilefni telur Arkitektafélag Íslands mikilvægt að minna á þá ábyrgð sem fylgir því að móta hið byggða umhverfi til framtíðar. Sú ábyrgð er sérstaklega rík þegar kemur að opinberum byggingum sem verða rammi um daglegt líf, uppeldi og menntun komandi kynslóða.

AÍ tekur heilshugar undir að fara þurfi vel með opinbert fé. Opinberar framkvæmdir verða að byggja á skýrum forsendum, raunhæfum kostnaðaráætlunum, vandaðri verkefnastjórn og faglegri eftirfylgni. Það er því sjálfsagt að ræða hagkvæmni, forgangsröðun og ábyrgð við uppbyggingu skóla og leikskóla.

En hagkvæmni og gæði eru ekki andstæður. Vönduð hönnun er ekki lúxus eða aukaatriði, heldur mikilvægur hluti af ábyrgri meðferð opinbers fjár. Vel hönnuð skóla- og leikskólaumhverfi hafa áhrif á börn og starfsfólk, heilsu þeirra og vellíðan.

Arkitektúr snýst í síauknum mæli um að byggingar myndi tengsl: tengi fólk, hverfi, samfélög, náttúru og jafnvel kynslóðir. Hlutverk þeirra er því stærra en aðeins veggirnir sjálfir. Þegar vel tekst til verða byggingar staðir sem skapa samveru, öryggi, minningar og tengsl. 

Það er varhugavert ef umræðan um opinberar framkvæmdir þróast þannig að hönnun, arkitektasamkeppnir eða faglegt hönnunarferli séu gerð að blóraböggli fyrir kostnaðarvanda. Ef verkefni reynast umfangsmeiri eða kostnaðarsamari en gert var ráð fyrir þarf að rýna heildarferlið, en svarið getur ekki verið að veikja fagleg ferli eða tala niður gildi byggingarlistar.

Arkitektasamkeppnir eru ein leið til að taka vandaðar og upplýstar ákvarðanir um opinber mannvirki. Ef bæta þarf ferla eða skýra kostnaðarramma á fyrri stigum á að ganga í það. Lausnin er ekki að afskrifa faglegar aðferðir, heldur að nýta þær betur.

Sama á við um umræðu um að „nýta teikningar sem til eru“ eða endurtaka lausnir milli staða. Slík nálgun getur verið skynsamleg þegar hún er faglega unnin, en skólar og leikskólar eru ekki stöðluð vara sem hægt er að færa óbreytta milli lóða. Hönnun þarf að taka mið af stað, lóð, dagsbirtu, aðkomu, öryggi, útisvæðum og tengslum við nærumhverfi. Höfundarréttur liggur hjá arkitektum og ef ástæða er til að gera fleiri eintök þarf að semja við höfundarrétthafa um afnot af hugverkinu.

Arkitektar vilja taka virkan þátt í samtali um ábyrgari uppbyggingu opinberra bygginga. Góð byggingarlist getur verið falleg, hagkvæm, ábyrg og samfélagslega mikilvæg í senn.

Það er ánægjulegt að Reykjavíkurborg hafi nýverið veitt arkitekt heiðursviðurkenningu borgarlistamanns í fyrsta sinn. Sú viðurkenning sendir mikilvæg skilaboð um að arkitektúr sé menningarlegt, samfélagslegt og listrænt afl í borginni. Þau skilaboð þurfa einnig að endurspeglast í daglegum ákvörðunum um skóla, leikskóla og önnur opinber mannvirki.

Það er of dýrt að vanda ekki til verka.