„Bestu verkin eru oft þau sem enginn tekur sérstaklega eftir“

Þráinn Hauksson er landslagsarkitekt og einn af eigendum Landslags. Hann býr að áratuga reynslu og hefur komið að mótun fjölda verkefna sem snerta daglegt líf fólks, oft án þess að fólk geri sér endilega grein fyrir því. Í þessu viðtali segir hann frá bakgrunni sínum, starfinu og því hvernig umhverfið mótar okkur meira en við höldum. 

„Ég er fæddur og uppalinn Hafnfirðingur og næstyngstur fimm systkina. Ég hef átt heima í Hafnarfirði lengstan hluta ævinnar að undanskildum sex námsárum í Kaupmannahöfn og tíu árum í Reykjavík,“ segir Þráinn.  Áhugi á landslagsarkitektúr kviknaði ekki snemma sem meðvituð stefna en faðir Þráins var mikill náttúruunnandi og veiðimaður. Hann þvældist mikið með honum og fjölskyldunni og faðir hans kenndi honum örnefni í umhverfinu, að njóta útiveru og að lesa landið. 

Á unglings- og menntaskólaárunum vann Þráinn öll sumur fyrst í byggingarvinnu og svo í skrúðgarðyrkju. „Mér fannst þetta skemmtileg vinna yfir sumartímann en komst að því veturinn eftir stúdentspróf að garðyrkjan væri ansi mikið streð á vetrarmánuðum og í skammdeginu.“

Rætur í Hafnarfirði og leiðin heim

Á sama tíma var nýtt fag að taka form á Íslandi. „Þá var Félag íslenskra landslagsarkitekta stofnað af fimm frumkvöðlum og ég áttaði mig á því að það væri hægt að komast í tækni- eða hönnunarnám sem tengdist mótun umhverfisins. Auður systir mín var þá í námi í Kaupmannahöfn og kannaði fyrir mig hvaða leiðir væru þar færar,“ segir Þráinn.

 „Ég hafði ekki haft neina sérstaka tilhneigingu til að teikna eða tjá mig með myndlist og var frekar að hugsa um einhvers konar tækninám. Það var því ekki með miklu sjálfstrausti sem ég sótti um inngöngu, en inn komst ég og átti þar góð ár.“

Dvölin í Danmörku hafði ekki bara áhrif á námið heldur líka á einkalífið. Í Kaupmannahöfn kynntist hann Vilborgu eiginkonu sinni og það tók hann þessi tíu ár að námi loknu að sannfæra hana um að flytja í Fjörðinn. Þar byggðu þau upp sitt líf og ólu upp þrjú börn, Ernu, Sóleyju og Hafstein, sem öll fóru í gegnum sama skólakerfi, en með ólíkar áherslur í framhaldinu. 

„Þau fóru úr Setbergsskóla í Flensborg og þaðan í Listaháskóla Íslands, en þegar þangað var komið fóru þau hvert í sína áttina: arkitektúr, vöruhönnun og tónsmíðar.“

Tilviljun sem varð að ævistarfi

Á námsárum sínum kom Þráinn oftast heim í sumar- og jólafrí og var svo heppinn að fá alltaf sumarvinnu hjá Reyni Vilhjálmssyni sem varð lærimeistari hans og samferðamaður í gegnum starfsferilinn. Hann segir að hann hafi lært mikið af Reyni og samstarfsfólki hans og jafnvel meira en sjálft námið bauð upp á. 

„Þegar við fluttum heim gekk ég beint til starfa á teiknistofu Reynis. Reynir hlaut heiðursverðlaun íslensku hönnunarverðlaunanna árið 2022 en hann lést tæplega níræður árið 2024,“ segir Þráinn. 

Landslag er sprottið upp úr frumkvöðlastarfi Reynis Vilhjálmssonar en hann hóf störf á Íslandi 1963 og rak teiknistofu í eigin nafni í 25 ár. Þegar Þráinn hafði starfað hjá Reyni í fimm ár bauð Reynir honum inngöngu í rekstur stofunnar með honum. 

„Við störfuðum þannig saman í áratug 1989-1999 og upp úr því stofnuðum við Landslag með inngöngu nýrra meðeigenda, Finns Kristinssonar og Dagnýjar Bjarnadóttur, sem höfðu starfað hjá okkur í nokkur ár. Síðan bættust við fleiri meðeigendur í hópinn og starfsfólki fjölgaði jafnt og þétt. Nú erum við 25 talsins og rekum starfsstöðvar í Reykjavík og Akureyri. 10 manns eru í eigendahópnum, landslagsarkitektar og skipulagsfræðingur,“ segir Þráinn. 

Innblástur úr nærumhverfi, tónlist og ferðalögum

Verkefnin segir Þráinn vera mjög fjölbreytt allt frá aðalskipulagi sveitarfélaga og deiliskipulagi afmarkaðra svæða, leikskólalóðir, skólalóðir, almenningsrými, ferðamannastaðir, stígar, torg, vistgötur, fjölbýlishúsa- og fyrirtækjalóðir niður í stöku einkalóðir. 

„Við vinnum langmest í þverfaglegu samstafi við arkitekta, verkfræðinga, listamenn og aðra sérfræðinga. Samstarfið gengur mjög vel og góður andi og vinátta á vinnustaðnum,“ segir Þráinn. Hann sækir innblástur víða úr umhverfinu og meðal annars heimabæ sínum. 

„Í Hafnarfirði hef ég allt í senn skemmtilegan bæ og stutt út í margbrotna náttúru. Ég fer sem mest um bæinn og upplandið gangandi eða hjólandi og sæki þangað útrás, vellíðan og hugarró. Ég er mikill tónlistarunnandi, er forvitinn um alls konar tónlist, fer oft á tónleika og hef safnað plötum frá því að ég fékk plötuspilara í fermingargjöf þegar aðrir drengir fengu gullúr. Ég er nánast alltaf með tónlist í eyrunum og gæti líklega ekki unnið án hennar,“ segir Þráinn kátur. 

„Ég hef líka mjög gaman af því að ferðast innanlands og erlendis og dreg lærdóm af því sem þar ber fyrir augu. Geri hvað ég get til að upplifa með berum augum staði og verkefni sem vekja athygli og fjallað er um í hönnunarheiminum. Það er ekki hægt að treysta bara á instagrammið, því raunveruleikinn er oftast öðruvísi. En ég hef vissulega mjög gaman af því að taka ljósmyndir og legg þá meiri áherslu á mótívið en tæknileg gæði myndarinnar.“

Umhverfið mótar okkar meira en við gerum okkur grein fyrir

Það skiptir gríðarlega miklu máli að umhverfið sé vel skipulagt, bæði byggt og náttúrulegt. Það mótar fólk og hefur áhrif á hegðun þess og líðan. „Vel skipulagt og fallegt umhverfi hvetur okkur og örvar til þess að ganga og hjóla til daglegra erinda og til frítímaiðju. Það mótar yfirbragð okkar daglega umhverfis og hefur áhrif á umferð og andlega og líkamlega heilsu og velferð í samfélaginu,“ segir Þráinn. 

„Í þverfaglegu samstarfi höfum við kannski áhrif á að mannvirki eða byggð falli vel að landslagi og umhverfi og þar sé bara allt eins og það á að vera. Á fjölsóttum ferðamannastöðum vinnum við út frá því að vernda landslag og náttúru, tryggja öryggi gesta og hámarka upplifun þeirra. Það felst m.a. í að leggja stíga haganlega í landslagið, byggja útsýnispalla sem trufla ekki ásýnd umhverfið, en ekki síður að draga bílastæði frá sjálfum áfangastaðnum í 5-10 mínútna göngufjarlægð sem skapar eftirvæntingu og friðsæld á staðnum sem heimsóttur er,“

Ómögulegt að gera upp á milli verkefna

Á starfsferli hans sem spannar rúmlega 40 ár er erfitt að gera upp á milli verkefna. Þráinn hefur verið að fást við afar fjölbreytt og ólík verkefni í skala og viðfangi. Hann segir að bestu verk landslagsarkitekta séu ekki endilega sýnileg. Hann var hins vegar beðinn fyrir þetta viðtal að velja sín uppáhaldsverkefni. „Það er eins og að biðja mann um að gera upp á milli barnanna sinna, ekki hægt!“ segir Þráinn og hlær. En þess í stað var ákveðið að líta aðeins yfir farinn veg. 

„Mér þykir sérstaklega vænt um strandstíginn og Norðurbakka í heimabænum Hafnarfirði sem er 2 km útivistarstígur eða „prómenaðe“ meðfram sjónum sem opnaðist þegar fráveita var lögð og sjóvarnir byggðar meðfram strandlengjunni. Þetta er að mínu mati mest notaða útivistarsvæði Hafnarfjarðar þar sem fólk röltir um ótruflað af umferð og nýtur nálægðar við hafflötinn. Lauma hér líka að garðinum við Suðurbæjarlaug en það var fyrsta stóra verkefnið sem mér var falið persónulega. Þar er nú skjólgott garðrými,“ segir Þráinn. 

Hann segir þó að sennilega hafi hann lært mest af því að móta og rækta eigin garð. Þau hjónin búa í vel skipulögðu og fallegu parhúsi sem félagi Þráins, Sigurður Hallgrímsson arkitekt, teiknaði fyrir þau. Þar hafa þau suðlægan garð og þar hefur Þráinn lagt sig í líma við að móta garðinn eins og framlengingu af íbúðinni og skipt honum upp í rými sem eru eins konar herbergi undir berum himni. 

„Heimilisgarðurinn er eins konar tilraunareitur þar sem ég framkvæmi það sem mér tekst ekki alltaf að sannfæra kúnnana um að gera. Beini vatni af þakinu í litla tjörn með votlendisgróðri, rækta fjölærar jurtir sem tryggja síbreytilegt sjónarspil allan ársins hring, planta trjám beint utan við glugga og birtast sem myndir í stofunni og síðast en ekki síst lágmarka veggi við lóðarmörk til að skila gróðri í götumyndina. 

Krefjandi verkefni sem gefa mikið af sér

„Ég hef stundum sagt þegar ég horfi til að baka að það sé skrýtið fyrir landlagsarkitekt að þau verk sem mesta athygli hafa vakið og fengið jafnvel alþjóðlegar viðurkenningar séu verk þar sem varla er að finna stingandi strá. Þetta á t.d. við um torgið við Hörpu. Við komum að því verkefni tæpu ári áður en Harpa var tekin í notkun árið 2011. Mjög krefjandi verkefni og margir kokkar í súpunni, erlendir og íslenskir arktitektar, heimsfrægur listamaður, ríki og borg sem verkkaupar, þröngur fjárhagsrammi og tímaþröng.

Hugmyndavinna var mikið harðlífi til að byrja með en gömul ljósmynd af timburbryggjum stingast út í sjó á þeim stað sem Harpa reis kom okkur á sporið sem við unnum svo út frá. Spegiltjarnir minna á horfinn hafflöt við Kalkofnsveg og timburbrýr í anda gömlu bryggjanna hjálpa til að við að fá tilfinningu fyrir að Harpa standi út í eins konar hólma. Spegiltjarnirnar komu svo skemmtilega á óvart með því að spegla stórbrotna framhlið tónlistarhússins,“ segir Þráinn. 

Þráinn minnist einnig á Urriðaholt í Garðabæ og hversu gefandi og lærdómsríkt það var að taka þátt í að skipuleggja og móta heilt hverfi á 20 ára tímabili. „Þarna tókum við þátt í gerð rammaskipulags, deiliskipulags, hönnun stíga og almenningsrýma og tenginga við aðliggjandi náttúru. Þar var brotið blað í mótun byggðar með sjálfbærnisáherslum og blágrænum ofanvatnslausnum,“ segir Þráinn.

Landslag hlaut Rosa Barba verðlaunin 2018

Rosa Barba verðlaunin eru veitt á Landslagsarkitektúrtvíæringnum í Barcelona, sem hefur þróast úr evrópskum verðlaunum í alþjóðleg eftir 2010. Landslag voru fyrst tilnefnd árið 2003 fyrir snjóflóðavarnir á Siglufirði og fengu þar sérstaka viðurkenningu. Síðar var tröppustígur þeirra á Saxhól í Snæfellsjökulsþjóðgarði tilnefndur bæði til norrænna verðlauna og Hönnunarverðlauna Íslands árið 2017.

„Það lá því beint við að sækja um aftur árið 2018 þegar þemað var „performative nature“. Það kom okkur skemmtilega á óvart að vera valin meðal níu verkefna af um 450 innsendum víðs vegar að úr heiminum, flest mun stærri í umfangi. Í kjölfarið tók við umfangsmikil kynningarvinna og undirbúningur fyrir kynningu á alþjóðlegum vettvangi,“ segir Þráinn.

„Viðurkenningin kom á góðum tíma og staðfesti að við værum á réttri leið. Hún vakti einnig athygli á verkefninu í erlendum fagtímaritum og skapaði tækifæri til að kynna það á ráðstefnum og í skólum bæði í Evrópu og Bandaríkjunum.“

Þakklæti efst í huga 

Að lokum vill Þráinn koma á framfæri auðmýkt og þakklæti fyrir trausti í gegnum tíðina. Það að fá tækifæri til að móta umgjörð daglegs lífs, hvort heldur það séu stígar og útsýnisstaðir, leikumhverfi barna, torg og stræti, skjólmyndandi, sólrík byggð, einkagarður eða aðkoma að fyrirtæki. 

„Það er svo margt skemmtilegt, samskiptin við fólk, vinnufélagana, sarmstarfsaðilana, verkaupa og almenning þegar það er uppi á teningnum. Á löngum ferli hef ég kynnst fleira skemmtilegu fólki en heilasellurnar ráða við að muna. Hugmyndaferlið er oftast krefjandi og gefandi og það er líka gott kikk að rembast við smáatriðin í útfærslunum, en allra best er að geta horft upp á vel heppnað verk sem fellur vel að umhverfinu, hvetur fólk til útiveru og auðgar mannlíf,“ segir Þráinn einlægur. 

„Svo að lokum vona ég bara að okkur beri gæfa til að draga úr notkun hárra skjólveggja í lóðarmörkum og notum aftur meira tré og runna sem skila sér í fallegri götumyndum og skilyrðum til jákvæðra félagslegra samskipta yfir lóðarmörkin.“